วุฒิภาวะของนักเผยแผ่ต้องสูงกว่าชาวบ้าน
เรียบเรียงโดย อิสมาอีล กอเซ็ม
มวลการสรรเสริญเป็นเอกสิทธิ์ของอัลลอฮฺผู้อภิบาลแห่งสากลโลก
ในยุคที่ข่าวสารไหลบ่าเร็วกว่าความสามารถของผู้คนในการตรวจสอบ ความเสียหายจำนวนมากมิได้เกิดจาก “อาวุธ” เพียงอย่างเดียว แต่เกิดจาก “ข้อมูล” ที่ถูกนำเสนออย่างบิดเบือน ตัดตอน และชี้นำอารมณ์มวลชนด้วย
โลกอาหรับในยุคปัจจุบัน เป็นหนึ่งในพื้นที่ที่ปรากฏการณ์นี้เด่นชัดอย่างยิ่ง เพราะความขัดแย้งทางการเมือง ความตึงเครียดระหว่างรัฐ การแข่งขันเชิงภูมิรัฐศาสตร์ และการต่อสู้ทางวาทกรรม ได้ทำให้สื่อสังคมออนไลน์กลายเป็นสนามรบอีกมิติหนึ่งของสงครามสมัยใหม่
โดยองค์การสหประชาชาติและหน่วยงานระหว่างประเทศได้เตือนอย่างต่อเนื่องว่า ข้อมูลที่บิดเบือน และกำลังกัดกร่อนความไว้วางใจสาธารณะ และซ้ำเติมความขัดแย้งในหลายภูมิภาค รวมทั้งบริบทที่เกี่ยวพันกับตะวันออกกลางด้วย
ภายใต้สภาพเช่นนี้ ข่าวมิได้พุ่งเป้าโจมตีผู้นำทางการเมืองเพียงอย่างเดียวอีกต่อไป หากยังพุ่งไปยัง นักวิชาการ ศาสนทูต ผู้บรรยายศาสนา และอิหม่ามมัสยิด ด้วย ผ่านวิธีการเดิมคือการตัดต่อถ้อยคำ การแปลความเกินต้นฉบับ การหยิบบางประโยคออกจากบริบทคุตบะฮ์หรือบทบรรยาย แล้วสร้างภาพว่าอุละมาอ์ผู้นั้น “เข้าข้างศัตรู” หรือ “ทรยศต่อประชาชาติ” ทั้งที่ข้อเท็จจริงอาจไม่เป็นเช่นนั้นเลย
ในบรรยากาศที่ความแตกแยกและความไม่ไว้วางใจกำลังเพิ่มขึ้นเช่นนี้ นักเผยแผ่ศาสนาจึงยิ่งต้องมีวุฒิภาวะสูงกว่าคนทั่วไป มิฉะนั้นเขาอาจกลายเป็นเพียงเครื่องมือขยายเสียงให้กับวาระของผู้ผลิตข่าวเท็จโดยไม่รู้ตัว
หลักการแห่งอิสลาม : ข่าวสารต้องผ่านการตรวจสอบ มิใช่ผ่านอารมณ์
อัลลอฮ์ ตะอาลา ตรัสว่า
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَىٰ مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ
“โอ้บรรดาผู้ศรัทธา หากผู้ฝ่าฝืนคนหนึ่งนำข่าวมายังพวกเจ้า ก็จงตรวจสอบให้ชัดเจน
เกรงว่าพวกเจ้าจะไปทำร้ายผู้คนกลุ่มหนึ่งโดยความไม่รู้ แล้วพวกเจ้าจะกลายเป็นผู้สำนึกเสียใจในสิ่งที่ได้กระทำลงไป”
(อัล-หุญุรอต 49:6)
อายะฮ์นี้มิใช่เพียงคำสอนให้ “เช็กข่าว” ในเชิงมารยาททั่วไป แต่เป็นการวาง หลักนิติธรรมทางศีลธรรม ของสังคมมุสลิมว่า การลงโทษ การประณาม การกล่าวหา หรือการสร้างความเสียหายแก่ผู้อื่นโดยอาศัยข่าวที่ยังไม่ตรวจสอบ คือการกระทำด้วยความเขลา และผลสุดท้ายคือความเสียใจ
อิบนุกะษีร กล่าวว่าในการอธิบายอายะฮ์นี้ว่า อัลลอฮ์ทรงสั่งให้ตรวจสอบข่าวของผู้ที่ไม่น่าเชื่อถือ เพื่อมิให้มนุษย์ตัดสินหรือลงมือกระทำสิ่งใดโดยปราศจากความรู้ อันจะนำไปสู่ความเสียหายในภายหลัง
ดังนั้น นักดาอีย์ที่รีบโพสต์ รีบแชร์ และรีบตัดสินบุคคลจากคลิปสั้น ๆ หรือภาพตัดแปะเพียงชิ้นเดียว โดยไม่รู้ต้นทาง ไม่รู้บริบท และไม่รู้ความถูกต้องของคำแปล ย่อมขัดกับแก่นของอายะฮ์นี้โดยตรง
การเล่าทุกสิ่งที่ได้ยิน คือทางผ่านของความเท็จ
ท่านนบี ﷺ กล่าวว่า
كَفَى بِالْمَرْءِ كَذِبًا أَنْ يُحَدِّثَ بِكُلِّ مَا سَمِعَ
“เพียงพอแล้วที่บุคคลหนึ่งจะถูกนับว่าเป็นคนโกหก เมื่อเขาเล่าทุกสิ่งที่เขาได้ยิน”
(บันทึกโดยมุสลิม)
หะดีษบทนี้มีน้ำหนักอย่างยิ่งในยุคสื่อสังคมออนไลน์ เพราะการ “แชร์” ก็คือการ “เล่า” ในรูปแบบหนึ่ง และการ “โพสต์ต่อ” ก็คือการเป็นพยานให้กับเนื้อหานั้นในสายตาของสาธารณะ ผู้ที่กดส่งต่อทุกสิ่งโดยไม่คัดกรอง ย่อมเข้าข่ายที่หะดีษนี้เตือน แม้เขาจะอ้างว่า “ไม่ได้แต่งเอง” ก็ตาม
อิมามอัน-นะวะวีย์กล่าวว่า ความหมายของหะดีษนี้คือการตำหนิผู้ที่รีบนำทุกสิ่งที่ได้ยินมาถ่ายทอดต่อ เพราะสิ่งที่มนุษย์ได้ยินย่อมมีทั้งจริงและเท็จ เมื่อเขาเล่าทุกอย่างโดยไม่คัดกรอง เขาย่อมตกอยู่ในความเท็จโดยปริยาย
ฉะนั้น การอ้างว่า “ผมก็แค่ส่งต่อ” มิใช่ข้อแก้ตัวในศาสนา เพราะศาสนาไม่ได้ถามเพียงว่าใครเป็นผู้สร้างข่าวเท็จ แต่ยังถามด้วยว่า ใครคือผู้ช่วยแพร่ข่าวเท็จ
โลกอาหรับในยุคสงครามข้อมูล : เมื่อข่าวกลายเป็นอาวุธ
ความขัดแย้งในตะวันออกกลางยุคปัจจุบันมิได้จำกัดอยู่เพียงสนามทหารหรือโต๊ะเจรจา แต่ลามไปถึง “พื้นที่ข้อมูลข่าวสาร” อย่างชัดเจน หน่วยงานของสหประชาชาติและองค์กรระหว่างประเทศระบุว่า ข่าวปลอม กำลังกลายเป็นปัจจัยที่ซ้ำเติมงานด้านสันติภาพ ความปลอดภัย และความไว้วางใจของสังคมอย่างมีนัยสำคัญ
นี่สะท้อนว่า ปัญหาไม่ได้อยู่เพียงที่ “มีข่าวปลอม” แต่ปัญหาอยู่ที่ ข่าวปลอมถูกออกแบบให้มีผลทางสังคม การเมือง และศาสนา มันสามารถทำให้ประชาชนเกลียดผู้นำได้ ทำให้มวลชนดูหมิ่นนักวิชาการได้ และทำให้ผู้คนคลางแคลงต่อมิมบัรและสถาบันศาสนาได้ เมื่อข้อมูลเช่นนี้ปะปนกับความโกรธทางการเมืองและความขัดแย้งระหว่างรัฐ ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจึงไม่ใช่แค่ความเข้าใจผิด แต่คือการพังทลายของหลักยุติธรรมในใจผู้คน
ข่าววันนี้ไม่ได้โจมตีผู้นำอย่างเดียว แต่โจมตีนักวิชาการและอิหม่ามมัสยิด
นี่คือประเด็นที่สำคัญมาก เพราะในอดีตคนจำนวนหนึ่งอาจเข้าใจว่า ข่าวการเมืองย่อมโจมตีแต่กษัตริย์ ประธานาธิบดี เจ้าชาย รัฐมนตรี หรือผู้กำหนดนโยบาย ทว่าในปัจจุบันกระแสโจมตีได้ขยายเป้าหมายไปถึง นักวิชาการอิสลาม ผู้ให้ฟัตวา ผู้บรรยายศาสนา และอิหม่ามมัสยิดด้วย
รูปแบบที่พบเห็นอยู่เสมอ คือการนำคำพูดจากคุตบะฮ์หรือบทบรรยายมาตัดบางช่วง แล้วใส่คำบรรยายใหม่ให้ดูเหมือนว่าผู้พูดสนับสนุนฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดทางการเมือง บางครั้งมีการแปลผิดจากภาษาอาหรับ บางครั้งมีการจงใจขยายความเกินต้นฉบับ และบางครั้งใช้ถ้อยคำชี้นำทางอารมณ์ เช่น “เชียร์ศัตรู” “เข้าข้างยิว” “รับใช้อำนาจ” หรือ “ขายศาสนา” ทั้งที่ต้นฉบับจริงอาจเป็นเพียงการเรียกร้องสันติภาพ การขอดุอาให้มุสลิม หรือการกล่าวตามหลักทั่วไปในคุตบะฮ์ศุกร์
เมื่อเป็นเช่นนี้ ผู้เสียหายไม่ได้มีเพียงบุคคลคนหนึ่ง แต่เสียหายถึง ความน่าเชื่อถือของความรู้ศาสนา ด้วย เพราะเมื่ออุละมาอ์หรืออิหม่ามถูกโจมตีซ้ำ ๆ ผู้คนจะเริ่มสูญเสียความไว้วางใจต่อผู้รู้โดยรวม แล้วสังคมจะเปิดทางให้เสียงที่ดังที่สุดเข้ามาแทนที่เสียงที่มีหลักฐานมากที่สุด นี่คือความวิบัติทางปัญญาที่อันตรายอย่างยิ่ง
อัลลอฮ์ ตรัสว่า
وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ۚ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَٰئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُولًا
“และอย่าติดตามสิ่งที่เจ้าไม่มีความรู้เกี่ยวกับมัน แท้จริงหู ตา และหัวใจ ทั้งหมดนั้นจะถูกสอบสวน”
(อัล-อิสรออ์ 17:36)
อายะฮ์นี้ครอบคลุมทั้งการฟัง การดู และการตัดสิน กล่าวคือ สิ่งที่เราได้ยิน ได้เห็น และสิ่งที่เราอนุมานจากมัน ล้วนไม่พ้นการสอบสวนจากอัลลอฮ์
นักดาอีย์ต้องมีวุฒิภาวะสูงกว่าชาวบ้าน
ชาวบ้านอาจหลงเชื่อเพราะอ่อนประสบการณ์ อาจส่งต่อเพราะไม่รู้หลักตรวจสอบข่าว แต่ นักเผยแผ่ศาสนาไม่มีข้ออ้างที่จะเบามือกับความจริง เพราะเขาพูดในนามศาสนา อ้างหลักฐานศาสนา และได้รับความไว้วางใจจากผู้คน
วุฒิภาวะของนักดาอีย์จึงต้องปรากฏอย่างน้อยในสี่ด้าน
ประการแรก คือ วุฒิภาวะทางวิชาการ ต้องแยกให้ออกระหว่างรายงานข้อเท็จจริงกับการตีความ ระหว่างคำพูดต้นฉบับกับคำแปล และระหว่างข่าวจากแหล่งแรกกับเนื้อหาที่ถูกคัดลอกต่อ ๆ กัน
ประการที่สอง คือ วุฒิภาวะทางศีลธรรม ต้องไม่เอาความสะใจของมวลชนมาอยู่เหนือความยุติธรรม และต้องไม่ใช้การพาดพิงผู้อื่นเป็นเครื่องมือสร้างภาพว่าตนกล้าหาญ
ประการที่สาม คือ วุฒิภาวะทางการเมือง ต้องยอมรับว่าความสัมพันธ์ระหว่างรัฐและถ้อยแถลงของผู้นำทางศาสนาในเวทีสาธารณะมีความซับซ้อนกว่าที่คลิปตัดต่อหนึ่งชิ้นจะอธิบายได้
ประการที่สี่ คือ วุฒิภาวะทางศาสนา ต้องระลึกเสมอว่าเกียรติของมุสลิมและเกียรติของอุละมาอ์มิใช่ของเล่นในสนามอารมณ์ของโซเชียลมีเดีย
อัลลอฮ์ ตรัสว่า
مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ
“ไม่มีถ้อยคำใดที่เขาเปล่งออกมา เว้นแต่มีผู้เฝ้าบันทึกอยู่พร้อมแล้ว”
(กอฟ 50:18)
ทุกคำพูดถูกบันทึก และในยุคของการพิมพ์ นิ้วมือก็มีสถานะไม่ต่างจากลิ้นในแง่ของความรับผิดชอบ
ความเกลียดชังไม่อนุญาตให้เราละทิ้งความยุติธรรม
อัลลอฮ์ ตรัสว่า
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ ۖ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ
“โอ้บรรดาผู้ศรัทธา จงเป็นผู้ยืนหยัดเพื่ออัลลอฮ์ เป็นพยานด้วยความยุติธรรม
และอย่าให้ความชิงชังต่อชนกลุ่มหนึ่งผลักดันพวกเจ้าให้ไม่ยุติธรรม จงยุติธรรมเถิด เพราะนั่นใกล้ชิดต่อความยำเกรงยิ่งกว่า”
(อัล-มาอิดะฮ์ 5:8)
อายะฮ์นี้ตัดรากของพฤติกรรมที่อันตรายอย่างหนึ่ง คือการคิดว่า “เพราะเราไม่ชอบเขา เราจึงพูดอะไรก็ได้เกี่ยวกับเขา” หรือ “เพราะเราไม่เห็นด้วยกับรัฐนี้ นักวิชาการกลุ่มนี้ หรืออิหม่ามผู้นี้ จึงไม่จำเป็นต้องตรวจสอบให้รอบคอบ” หลักการอิสลามตรงกันข้ามโดยสิ้นเชิง ยิ่งเป็นกรณีของฝ่ายที่เราไม่ชอบ ยิ่งต้องเข้มงวดกับความยุติธรรมให้มากขึ้น
คำพูดของอุละมาอ์ : อะฮ์ลุซซุนนะฮ์คือผู้มีความรู้และความยุติธรรม
เชคอัล-อิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ กล่าวว่าโดยความหมายว่า อะฮ์ลุซซุนนะฮ์วะลญะมาอะฮ์เป็นผู้มีความรู้และความยุติธรรม พวกเขาไม่อธรรมต่อผู้ที่พวกเขาเห็นต่าง และไม่ตัดสินด้วยความเขลา
หลักนี้มีความสำคัญอย่างยิ่งในยุคที่บางคนอ้างตนปกป้องซุนนะฮ์ แต่กลับใช้วิธีของข่าวลือ การตัดต่อ และการใส่ร้ายบุคคลโดยไม่มีหลักฐานที่มั่นคง
อิมามอัซ-ซะฮะบีย์ กล่าวเตือนในบริบทของการพูดถึงผู้คนว่า ผู้รู้ต้องพูดด้วยความยุติธรรม ไม่ใช่ด้วยอารมณ์ และผู้ที่ปล่อยตัวให้กับความลำเอียงมักออกจากกรอบของความเที่ยงธรรม
แม้คำเตือนนี้จะอยู่ในบริบทการประเมินบุคคลในวิชาริญาลและประวัติศาสตร์ แต่หลักการของมันใช้ได้อย่างกว้างขวาง คือ การพูดถึงคนอื่นต้องอยู่บนฐานแห่งความจริง ไม่ใช่ฐานแห่งอคติ
เชคอับดุลอะซีซ อิบนุบาซ ก็ได้เตือนถึงอันตรายของข่าวลือและการเผยแพร่สิ่งที่ไม่ชัดเจน ว่าเป็นเหตุแห่งความเสียหายใหญ่ในสังคมมุสลิม และมุสลิมจำต้องระวังลิ้นและถ้อยคำของตน
ส่วนเชคศอลิหฺ อัล-เฝาซาน ย้ำถึงการคุ้มครองลิ้นจากสิ่งที่ก่อความเสียหาย และหลักนี้ครอบคลุมถึงการเขียนและการสื่อสารสมัยใหม่ด้วย
การใส่ร้ายนักวิชาการและอิหม่าม มิใช่เรื่องเบา
อัลลอฮ์ ตรัสว่า
وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا
“และบรรดาผู้ที่ทำร้ายบรรดาผู้ศรัทธาชายและหญิงโดยที่พวกเขาไม่ได้กระทำความผิดใด ๆ
แท้จริงพวกเขาได้แบกรับการใส่ร้ายและบาปอันชัดแจ้ง”
(อัล-อะหฺซาบ 33:58)
ผู้ที่แชร์ข่าวเท็จเกี่ยวกับนักวิชาการหรืออิหม่าม อาจคิดว่าตนกำลังทำหน้าที่ “เปิดโปง” แต่หากสิ่งที่เผยแพร่นั้นไม่จริง หรือจริงเพียงบางส่วนแต่ถูกนำเสนอแบบบิดเบือน เขาย่อมเข้าข่ายการทำร้ายมุอ์มินโดยไม่เป็นธรรม และนั่นคือบะฮ์ตาน ไม่ใช่การตักเตือน
จำเป็นต้องแยกให้ชัดระหว่าง النصيحة คือ การตักเตือนบนฐานความจริง ความยุติธรรม และเจตนาที่บริสุทธิ์ กับ الفضيحة คือการประจานบนฐานอารมณ์ ความเกลียดชัง และความสะใจ
ผู้ที่ตักเตือนจริง ต้องตรวจสอบก่อน พูดให้ตรง พูดเท่าที่พิสูจน์ได้ และไม่เพิ่มสิ่งที่ตนไม่รู้ ส่วนผู้ที่ประจาน จะรีบกล่าวหา รีบขยาย และรีบตัดสินก่อนตรวจสอบ
ดาอีย์ต้องไม่เป็นเครื่องมือของสงครามข้อมูล
เมื่อพื้นที่ออนไลน์เต็มไปด้วยเนื้อหาบิดเบือน นักเผยแผ่ที่ขาดวุฒิภาวะจะถูกใช้เป็น “ตัวคูณ” ของข่าวเท็จได้ง่าย เพราะเขามีผู้ติดตาม มีความน่าเชื่อถือ และถ้อยคำของเขามีน้ำหนักในสายตาประชาชน ยิ่งหากเขาใช้น้ำเสียงทางศาสนาประกอบการกล่าวหา ผลกระทบจะยิ่งรุนแรง
ดังนั้น ก่อนโพสต์ข่าวใด โดยเฉพาะข่าวที่พุ่งเป้าไปยังผู้นำ นักวิชาการ หรืออิหม่ามมัสยิดหะรอม นักดาอีย์ต้องถามตัวเองอย่างน้อยหกข้อ:
ข่าวนี้มาจากแหล่งแรกหรือแหล่งคัดลอกต่อ !
มีต้นฉบับภาษาอาหรับหรือไม่ ?
คำแปลตรงกับต้นฉบับหรือไม่ ?
เนื้อหาถูกตัดออกจากบริบทหรือไม่ ?
มีคำชี้แจงจากแหล่งทางการหรือยัง ?
ถ้าข่าวนี้ผิด ฉันพร้อมรับผิดต่ออัลลอฮ์หรือไม่ ?
หากยังตอบคำถามเหล่านี้ไม่ได้ ก็ไม่มีความชอบธรรมใดให้โพสต์ต่อ
แนวทางของดาอีย์ผู้มีบะศีเราะฮ์
อัลลอฮ์ ตรัสว่า
قُلْ هَٰذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَىٰ بَصِيرَةٍ
“จงกล่าวเถิด นี่คือแนวทางของฉัน ฉันเรียกร้องสู่อัลลอฮ์บนพื้นฐานของความรู้แจ้งชัด”
(ยูซุฟ 12:108)
คำว่า بصيرة มิใช่เพียงความรู้เชิงข้อมูล แต่รวมถึงความสามารถในการเห็นภาพรวม เห็นบริบท แยกแยะข้อเท็จจริงจากการชี้นำ และรักษาความยุติธรรมแม้ในยามที่อารมณ์มวลชนกำลังเดือดพล่าน
นี่เองคือสิ่งที่ดาอีย์จำเป็นต้องมีมากกว่าชาวบ้าน เพราะชาวบ้านอาจถูกกระแสพัดพาได้ แต่ผู้เรียกร้องสู่ศาสนาของอัลลอฮ์ต้องเป็นผู้ยืนหยัดทวนกระแส เมื่อกระแสนั้นเป็นกระแสของความอยุติธรรม
ในปัจจุบัน ข่าวมิได้โจมตีผู้นำรัฐเพียงอย่างเดียว หากยังโจมตีนักวิชาการ ผ่านการตัดต่อคำพูด การแปลผิดบริบท และการปั่นกระแสให้เกิดความเกลียดชังต่อบุคคลทางศาสนา เมื่อเป็นเช่นนี้ นักเผยแผ่ศาสนาจึงยิ่งต้องมีวุฒิภาวะสูงกว่าคนทั่วไปอย่างมาก
เขาไม่มีสิทธิ์หยิบทุกข่าวที่เห็นมาโพสต์เพื่อใส่ร้ายผู้อื่น , ไม่มีสิทธิ์ใช้มิมบัรเป็นพื้นที่ขยายข่าวลือ , ไม่มีสิทธิ์ยืมศาสนามารับใช้ความอยุติธรรม
ตรงกันข้าม เขาต้องเป็นคนแรกที่หยุดข่าว , เป็นคนแรกที่ตรวจสอบ , เป็นคนแรกที่ยืนหยัดกับความยุติธรรม และเป็นคนแรกที่ปฏิเสธการเป็นเครื่องมือของสงครามข้อมูล
เพราะในที่สุดแล้ว นักดาอีย์มิได้ถูกตัดสินจากความแรงของถ้อยคำ แต่ถูกตัดสินจากความซื่อสัตย์ต่อความจริง
